Waar eerlijke winst ontaardt in hebzucht

 
Het kapitalisme heeft grote welvaart gebracht. Nu we echter de welvaart hebben die we willen, rijst de vraag of de kosten van het kapitalisme niet te hoog zijn opgelopen. Want wat is in onze kapitalistische wereld tegenwoordig de prijs een onsje welzijn?
De ‘geest van het kapitalisme’ heeft pas laat in de geschiedenis zijn intrede gedaan in de menselijke bedrijvigheid. Vóór dat dat gebeurde, waren de markten voor het kopen en verkopen van goederen en diensten onderworpen aan allerlei juridische en morele beperkingen. Een persoon die zijn leven louter besteedde aan geld verdienen werd niet gezien als een goed rolmodel. Hebzucht, gierigheid en jaloezie behoorden tot de doodzonden. Woeker (het maken van geld uit geld) werd beschouwd als een misdaad jegens God.
Het was pas in de 18de eeuw dat hebzucht in ethisch opzicht respectabel werd. Het werd toen als een gezonde, prometheïsche levenshouding gezien als je van rijkdom geld wilde maken en dit aan het werk wilde zetten om nóg meer geld te verdienen, omdat je zo de mensheid een plezier deed.
Maar dat plezier is velen in onze Westerse beschaving intussen ontnomen. Het oude begrip ‘hebzucht’ met als oogmerk waarde te creëren voor anderen is verdampt. Er bleef over een model dat winnaars maar vooral ook verliezers kende. (Zie ook ‘Innovatie is niet te koop’.)

Ethiek van het kapitalisme

Er hebben altijd grote ethische vragen aan het kapitalisme gekleefd. Die konden echter terzijde worden gelegd, omdat het kapitalisme zo succesvol was in het voortbrengen van welvaart. Maar nu we de welvaart hebben die we willen, doen we er goed aan ons af te vragen of de kosten van het kapitalisme niet te hoog zijn opgelopen.
De Schotse moraalfilosoof en politiek econoom Adam Smith erkende in de 18e eeuw al, dat de arbeidsverdeling mensen ‘dommer’ maakt, door hen te beroven van niet-gespecialiseerde vaardigheden. Maar hij was ervan overtuigd dat dit een prijs was die de moeite van het betalen waard was, omdat de verbreding van de markt de welvaartsgroei vergrootte. Deze visie maakte hem tot een fervent voorstander van de kapitalistische vrijhandel.
De hedendaagse apostelen van de vrijhandel bepleiten hun zaak grotendeels op dezelfde manier als Adam Smith. Ze negeren het feit dat de welvaart sinds de tijd van Smith enorm is toegenomen. Doorgaans willen ze wel toegeven dat de vrijhandel ten koste gaat van arbeidsplaatsen, maar ze betogen ook dat scholingsprogramma’s werknemers nieuwe kansen geven op banen met een ‘toegevoegde waarde’. Waar het dus op neerkomt is dat  de rijke landen (of regio’s) de kosten van de vrijhandel moeten blijven dragen, ook al hebben ze geen behoefte meer aan de voordelen ervan. Ze zeggen ook het aan het individu over te laten om keuzes voor zichzelf te maken. Men is vrij om uit de tredmolen te stappen, als men dat wil. Democratie betekent immers ook de vrijheid hebben om het kapitalisme weg te kunnen stemmen.
In theorie is dat juist. In de praktik werkt het echter niet zo. Mensen vormen hun voorkeuren niet in afzondering. Hun keuzes worden bepaald door de dominante cultuur van hun samenleving. Wordt er nu werkelijk verondersteld dat de continue druk om te consumeren geen invloed heeft op onze voorkeuren? Overheden verbieden pornografie en beperken de hoeveelheid geweld op televisie, omdat dit mensen negatief zou beïnvloeden. Geloven we dan wel dat het onbeperkt aanprijzen van consumentengoederen op diezelfde televisie alleen maar invloed heeft op de verdeling van de vraag, en niet op de vraag als zodanig?
De voorstanders van het kapitalisme betogen soms ook dat de bezitsdrang zó diep geworteld is in de menselijke natuur, dat toch niets deze kan verdrijven. Maar de menselijke natuur is een verzameling conflicterende passies en mogelijkheden. Het is altijd een functie van de cultuur (inclusief de religie) geweest om een deel daarvan te bevorderen en de expressie van een ander deel juist in te perken.

Welvaart of welzijn

Velen hebben het gevoel dat de Westerse beschaving steeds onbevredigender is geworden. Zij is opgezadeld met een systeem van prikkels die essentieel zijn voor het verzamelen van rijkdom, maar die tegelijk ons vermogen ondermijnen om daar echt van te genieten. Het kapitalisme kan wel eens dicht bij het punt zijn aangeland, waarop het zijn potentie voor het creëren van een beter leven heeft uitgeput – althans in de rijke landen van de wereld en dan beter in ethisch en niet in materieel opzicht.
De materiële voordelen kunnen wel blijven toenemen, maar er is al lang bewezen dat mensen daar niet alsmaar gelukkiger van worden. Welzijn is niet hetzelfde als welvaart. Productie en consumptie van onnodige goederen lijken de voornaamste bezigheden van veel mensen te zijn geworden in onze Westerse wereld.
Is daarmee dan gezegd, dat het kapitalisme fout is? Natuurlijk niet. Het was en is een fantastisch systeem voor het overwinnen van schaarste. Door de productie efficiënt te organiseren en er eerder welvaart dan macht mee na te streven, is dit systeem erin geslaagd een groot deel van de wereld uit de armoede te tillen.
Maar wat gebeurt er met zo’n systeem als schaarste is omgeslagen in overvloed? Blijft het gewoon meer van hetzelfde produceren, en blijft het onze afgestompte smaak bestoken met nieuwe gadgets, opwindendheden en sensaties? Hoelang kan dat doorgaan? Zullen we ons de komende eeuw blijven wentelen in trivialiteiten?

Zijn onze begrippen ‘geld verdienen’ en ‘winst maken’ misschien verschoven

Volgens goed eeuwenoud handelsgebruik is een transactie wederkerig: er is evenveel voordeel voor koper en verkoper. Denk bijvoorbeeld aan de smid. Hij verkoopt
Een hebzuchtige smid echter zet handelsgebruik en wederkerigheid opzij: het voordeel ligt eenzijdig bij hem. Hij beschaamt daarmee gesteld vertrouwen en verarmt de boer. Beider productiviteit verslechtert. De hebzuchtige specialist beschadigt zijn bedrijf. Hij moet het voortaan hebben van onwetendheid, van nieuwe slachtoffers of van dwang. Zie de moderne financiële sector, die enkelen verrijkt, volkeren verarmt en allen dwingt. De kredietcrisis is niet opgevangen door de banken, maar door overheden, met het geld van burgers uit de schatkist.
Hebzucht is een hoofdzonde. Hebzucht perverteert ons gebruik van kapitaal. Vermogen dient niet langer als risico- of investeringsreserve maar voor onmatig verbruik en speculatie. Draait investeren om uiteindelijke kwaliteit, speculeren draait op suggestie, snelheid en kwantiteit: de winnaar wordt eenzijdig rijker, de verliezer armer.
Hebzucht en armoede zijn complementair: hoe groter de angst voor armoede, hoe groter de hebzucht, die onze productiviteit, onze verdiencapaciteit, aantast. Zo wordt duidelijk waarom een samenleving van kapitaal degenereert tot een schuldenmaatschappij met dito mores.
Immers, het vertrouwen slinkt, terwijl schuldenbergen investeringen en innovaties in de weg staan. Zware aflossingen dwingen het uiterste te persen uit bestaande verdienmogelijkheden. Financiële instellingen verkopen geen investeringstitels, maar schulden. Regeringen, centrale bankiers en banken houden de rente kunstmatig laag en beloven het geld te ontwaarden, doordat extra leencapaciteit prijzen opjaagt. Feitelijk zetten ze debiteuren aan te speculeren tegen de laatste crediteuren.
Dit is de maatschappij waarin hebzucht goed is. Een maatschappij die armoede verkoopt als rijkdom, schulden als bezit. Die succes afmeet aan de slimheid om zijn verplichtingen af te wentelen op anderen.

Waardecreatie is de basis

Winst maken is OK als je ook waarde voor anderen creëert. Dat kan economische waarde zijn maar ook sociale of emotionele waarde. Dat was de basis en dat zou nog steeds de basis moeten zijn.
In onze nieuwjaarsboodschap van 2008 (voor de kredietcrisis) zeiden we onder meer het volgende:
“De Amerikaanse modellen zijn volledig gebaseerd op meetbaarheid en op eigendom. Alles wat niet op de balans opgevoerd kan worden, bestaat niet. In dat denken heeft solidariteit geen waarde, is sociale cohesie onzin, zijn integratie en participatie weggegooid geld en wordt maatschappelijk verantwoord ondernemen pas belangrijk als het geld oplevert.
Gelukkig denken de meeste Europeanen hier anders over, handelen ze volgens die andere denkwijze en beseffen ze, dat juist daarin de kracht van Europa ligt.
Het gevaar wordt gevormd door de regelneven in Brussel en Den Haag, die denken dat alles gereguleerd moet worden en alles uitgedrukt moet worden in geld. Het is niet voor niets dat het vertrouwen in de politiek tot het nulpunt is gedaald. De politiek is bezig onze identiteit en onze kracht als Nederlander en Europeaan te verkwanselen en waar mogelijk uit te roeien, met het journaille als trouwe, kritiekloze slippendragers.
Of die Nederlander of die Europeaan nu wel of niet bestaat, is volstrekt irrelevant. Er bestaan mensen met normen en waarden, die geloven dat er meer is dan 1 + 1 = 2, die niet alleen denken in ‘jij’ en ‘ik’ maar ook in ‘wij’.
Laten wij met elkaar blijven geloven, dat 1 + 1 = 3, want dat is juist, zolang je steeds weer waarde weet te creëren in alles wat je doet, zelfs al is die waarde niet direct in geld uit te drukken. Laten we daarvoor met elkaar gaan in 2008.”

Geld maken uit geld zonder waarde te creëren betekent per definitie dat tegenover winnaars verliezers staan. De kredietcrisis heeft ons dat wel geleerd. Winst maken door waarde te creëren is OK. Want daarvan  worden we allemaal beter. En die waarde kan dan welvaart betekenen, maar evenzeer welzijn. Louter hebzucht is ook in de tegenwoordige tijd nog steeds een doodzonde.

Bronnen:
Robert Skidelsky,’ Het leven na het kapitalisme; Wordt hebzucht weer een doodzonde?’ In: Het Financieele Dagblad. 29 januari 2011.

Over anaconda15

1.80 meter lang blauwe ogen Nederlands Techneut en gek op wetenschap Erg handig en visionair
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s